CJITL Opiniaun, Tuir mai ne'e artigu ida ne'ebe hakerek husi Atay Alves Lariwa, Jornalista investigativu. Konteitu husi artigu ne'e la'os responsabilidade redasaun CJITL nian.

Sidade Dili nudar simbolu sidade da Paz. Sidade da Paz tanba nia oan nain rua sai nudar premiadu Nobel da Paz. Nobel ba Paz iha mundu. Premiadu DR. Jose Ramos Horta, Atual Prezidenti Republika no Dom Carlos Filipe Ximenes Belo, Eis Bispo Disoces Dili, sira nain rua ne’e sai nudar simbolu  ba Paz iha rai ida ne’e. Maibe, tanba saida kilat tarutu fali iha sidade da Paz ne’e? Tansa mak premiadu nobel da paz hahu kestiaona fila fali sidade Dili nia hakmatek tanba kilat tarutu? Presiza ita hotu nia reflesaun klean.

Timor Leste nia istoria nakonu ho sofrementu funu kilat nian. No, koalia konaba kilat iha tempu beiala sira nian deferensia oituan ho koalia konaba kilat iha tempu modernu agora. Beiala sira nia tempu koalia konaba kilat mak hanesan Katana, Tudik, Dima, Samurai, Rama no kroat seluk ne’ebe sira bele uza atu defende an husi amesas ruma. Maibe, oinsa ita koalia konaba kilat agora tuir tempu modernu nian? No, tanba sa ema gosta koalia konaba kilat ou uza kilat iha tempu agora? Perguntas ne’e sadik ita hotu nia hanoin. Maibe, se mak bele esplika konaba asuntu kilat ilegal iha rai ida ne’e?.

Liu husi artigu simples ne’e hau koko atu lerek sai hau nia hanoin folin laek ida konaba asuntu kilat ilegal ne’ebe durante ne’e publiku kestiaona. No, sai nudar konsumu publiku liu husi media nasional iha nasaun foun ida ne’e. Atan hau atu koko grava fila konaba istoria funu ho kilat iha rai lulik ida ne’e. Istoria moruk ida konaba funu  ho kilat ne’ebe to’o agora sei fresku hela iha povu maubere tomak nia kakutak mak funu konvesional Timor Leste ho Indonezia, Iha 1975.

Ran mean hakerek iha istoria povu maubere nia fuan konaba funu ho kilat. Funu ho kilat hasoru invazor Indonezia, funu kilat ho durasaun tempu ne’ebe naruk tebes, tinan 24 nia laran. Husi funu kilat ne’e, husik hela fitar no mata-wen ran tanba povu maubere wain ba wain lakon nia vida (mate) ho kilat musan, husi militar Indonezia nian. Funu ho kilat ne’e, fo esperensia moruk tebes ba povu Timor-Leste tomak, liu-liu pro independensia sira. Maibe, tansa mak kilat nia tarutu nunka para iha rai ida ne’e? No, tansa mak ema gosta uza kilat hodi hatauk malu? Se mak uza kilat ilegal sira ne’e? Persiza iha identikasaun ba ema hirak ne’ebe gosta uza kilat hodi kria instabilidade iha nasaun ida ne’e.

Funu ho kilat durante tinan 24 aumenta pior liu tan iha 1999, hafoin publikasaun rezultadu referendum iha 04 Setembru 1999. Ema wain tebes mak mate tanba kilat, kuaze iha teritoriu Timor Leste tomak, inklui iha kapital Dili. Kilat nia hahalok ne’e konsege harahun rai lulik ida ne’e no hafahe povu maubere, metade husi timor oan ses an ba Timor osidental (sai refujiadu). La to’o iha ne’e, hafoin tinan hat ukun an kilat tarutu fila fali. Kilat tarutu tanba krizi politika militar, 2006. Husi krizi ne’e povu Timor-Leste hahu fila fali hakanek malu no oho malu ho kilat beiala sira nian (kilat tradisional) hanesan Rama Ambon, Katana, Tudik, Samurai no seluk tan.

Husi istoria moruk ne’ebe atan hau sita ona iha leten, sai nudar sauskat ida ba hau atu fo hanoin klean konaba asuntu kilat ilegal ne’ebe dadaun ne’e tarutu arbiru iha kapital Dili. Katak, bainhira mak kilat nia tarutu ne’e para no iha rohan? No, kilat ilegal ne’e mai husi ne’ebe? Se mak lori kilat ilegal ne’e mai iha Timor Leste? Karik, perguntas hirak ne’e sai la folin tiha deit tanba hau ho ita boot sira la hatene konaba asuntu ne’e. Asuntu kilat ilegal ne’e sai nudar preoukupasaun boot ba publiku. Ema hotu-hotu fo nia hanoin ne’ebe renda-renda (diferensia) konaba asuntu kilat ilegal ne’e. Deklarasaun ida todan tebes konaba kilat ilegal sai ibun Xefi Estadu Jose Ramos Horta. “Kilat ne'ebe tarutu iha Dili laran, hanesan ema aat balun mak hakarak dezestabliza bairo para bele hetan osan. (DN, 18/07/2011). Maibe ema at sira ne’e se? Partidu Politiku sira nia ema ka se? Ou milisia ka ema pro otonomista sira? Ka se? Ne’e sai perguntas ida ne’ebe sadik ita hotu nia hanoin no reflesaun.

Husi esteitmentu xefi estadu iha leten karik los. No, los duni karik. Maibe, se mak bele fo nia resposta katak ne’e los duni? Karik ita boot sira hau mos konkorda steitmantu ne’ebe iha, maibe tuir lei, iha Timor Leste intituisaun Polisia Nasional Timor Leste (PNTL) ho Falintil-Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL) mak iha kilat. Lei la fo autorizasaun ba ema sivil kaer kilat. Sekarik hanesan ne’e,  kilat ilegal ne’e se nian? No, mai husi ne’ebe? Karik ita boot sira ho hau susar atu fo resposta, so instituisaun Intelejensia mak bele fo resposta klaru konaba kilat ilegal iha Timor Leste ne’e tebes ka lae?.

Maibe, komiku oituan fali, wanhira husi parte PNTL rasik fo ninia deklarasaun ne’ebe diferente konaba kilat ilegal ne’e. Instituisaun PNTL liu husi Departementu Justisa, rekuinese duni katak kilat ilegal barak mak sirkula iha ema sivil nia liman. Maibe, Komisariu Longuinhos Monteiro rezeita informasaun ne'ebe dehan kilat ilegal barak mak sei espailha iha teritoriu Timor-Leste. (DN, 26/07/2011).
 
Husi informasaun ne’ebe diferensia ne’e tuir hau atan ema beik nia hanoin katak instituisaun  PNTL rasik laiha dadus konaba kilat ilegal. Tan sa mak hau dehan komando PNTL rasik laiha dadus ka informasaun ne’ebe los konaba kilat ilegal? Tanba fo infomasaun ne’ebe la hanesan konaba asuntu ida, kilat ilegal nian. Sekarik hanesan ne’e, intelejen husi instituisaun PNTL durante ne’e halo saida los? Komisariu Longuinhos Monteiro koalia ne’e bazeia ba dadus ruma ka lae? Karik lae, se mak bele fo informasaun ne’ebe los konaba kilat ilegal iha Timor Leste? Ita boot sira ho hau hein resposta husi sira ne’ebe iha kompetensia konaba asuntu ne’e.

No, ironiku liu tan mak Komando Jeral PNTL koalia liu husi media katak atu halo operasaun tama sai bairo hodi buka tuir kilat ilegal sira. Nune’e mos, liu husi Konselhu Ministru iha fulan kotuk deside ona atu instituisaun PNTL ho F-FDTL halo operasaun tama sai bairo hodi rekoilha kilat ilegal ne’ebe iha.  Karik ne’e razaun ne’ebe fundamental ida ne’ebe ita boot sira ho hau konkorda. Konkorda tanba atu bele kaer autor sira ne’ebe gosta kria instabilidade iha rai laran. No, bele rekoilha kilat ilegal sira ne’ebe durante ne’e deskonfia espaiha iha rai lulik ida ne’e.

Maibe, atan hau nia preoukupasaun mak operasaun ne’ebe atu halo ne’e tuir dadus ruma ka lae? Pois, operasaun ne’ebe hala’o husi bairo ba bairo ne’e iha deit kapital Dili ka sei hala’o mos iha bairo sira iha Distritus? Tanba ne’e atan hau kestiaona konba dadus ofisial ruma konaba kilat ilegal sira husi instituisaun intelejen sira. Tuir atan hau nia hanoin katak wanhira hala’o operasaun ida persiza bazeia ba dadus. La’os halo operasaun arbiru. Tanba tuir hau nia hanoin katak kilat ilegal ne’e la’os iha bairo hot-hotu iha kapital Dili maibe karik iha deit bairo balun. Nomos, kilat ilegal la’os deit iha Kapital Dili maibe bele mos iha Distritus, ida ne’e persiza ita nia atensaun mos. No, persiza iha dadus kilat ilegal ne’ebe konkretu atu nune’e wanhira halo operasaun no rekoilha kilat ne’e bele hapar ho dadus ne’ebe iha.

Buat hirak ne’e, tuir atan hau persiza iha auditin anual konaba kilat sira. Parlamentu Nasional (PN) Komisaun B ba Asuntu Seguransa no Defeza persiza halo auditin ba kilat sira husi instituisaun Falintil-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) no Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL) kada tinan-tinan atu nune’e bele hatene total kilat hira mak F-FDTL no PNTL uza, hirak mak hat ona, hira mak iha armajen, kilat ki’ik (pistola) hira, kilat boot hira no hira mak lakon ona. Tanba durante ne’e publiku la hatene total kilat hira mak governu fo ba F-FDTL no PNTL.

Karik los katak asuntu kilat ne’e bele konsidera nudar asuntu segredu ida ba nasaun maibe oinsa bele fo biban ba partisipasaun povu iha prosesu dezenvolvimentu seitor seguransa no defeza iha Timor-Leste? Tanba tuir hau, asuntu seguransa ne’e la’os deit resposabilidade governu ka instituisaun  F-FDTL ka PNTL maibe ba sidadaun tomak nia partisipasaun mos. Ho ida ne’e povu mos iha direitu hodi hatene konaba kilat iha Timor Leste hodi bele garante soberania nasaun ida ne’e. Se lae, komunidade nafatin kestiaona konaba seguransa rai laran, hanesan preoukupasaun ne’ebe mai husi Sosiadade Sivil Fundasaun Mahein (FM). Katak,  bainhira kilat tarutu iha teritoriu signifika Timor Leste seidauk seguru. Kilat ne’e ameasa ba ema nia moris, paz no estabilidade. (Radio Liberdade, 25/07/2011).

Tanba ne’e, antes atan hau atu haninin hanoin folin laek ne’e, hakarak sujere katak governu persiza iha auditin ba kilat sira iha F-FDTL no PNTL kada tinan-tinan atu nune’e bele hatene tuir sirkulasaun kilat no hafasil ba governu atu kontrola wanhira mosu kilat ilegal balun iha rai ida ne’e. Ita hein. ** Kerek Nain Jornalista Investigativu**