CJITL inDepth, Juventude Timor Leste dadaun ne’e barak kontinua preoukupa ho lingua ofisial Portuges tanba difikulta atu bele hetan servisu iha governu tanba laiha kuinesementu limitadu.

Marcos dos Santos (21) ne’ebe akaba ona eskola Sekundaria iha tinan 2007 katak durante ne’e susar atu hetan servisu iha instituisaun tanba kriteria lingua ne’ebe refere.

“Hau tuir ona teste iha fatin barak governu nian maibe labele liu tanba tenki hatene lian portuges”, katak nia foin lalais ne’e iha nia hela fatin Comoro-Lurumata-Dili, Segunda, (04/04). “Hau senti peroukupa oituan ba hau nia moris, susar atu bele servisu”.

Tuir nia katak la’os labele uza lian portuges maibe governu mos tenki iha hanoin hodi labele fo kriteria tenki hatene lian portuges mak bele servisu tanba lian mos lian ofisial seluk hanesan tetum.

Preoukupasaun hanesan mos mai husi estudante colegio São Miguel, Fransisco Salvador katak durante ne’e sira hetan ona lisaun portuges maibe defisil tebes tanba tama ona ba terseiru klas mak hetan materia ne’e.

“Iha ami nia eskola ne’e hanorin  ho lingua portugues dala barak mestri sira hanorin  duni portugues maibe atu esplika ne’e mak difisil tebes”, tenik nia.

Estudante ne’e mos dehan mestri sira ne’ebe dadaun fo hanorin lisaun ho lingua portuges ne’e mos susar oituan atu fo esplikasaun tanba ne’e dala barak mestri mos uza lian tetum no portuges kahor malu hodi nune’e alunus sira bele kompriende.

Hanoin ne’e mos hetan apresiasaun husi nia maluk estudante Aurelia de Jesus Pereira katak susar los atu kompriende wainhira mestre sira esplika lisaun ho lingua portuges deit.

“Sekuandu  materia seluk mak sira esplika ho portugues entaun ami ladun komprende”, katak nia wainhira dadalia ho CJITL online.
 Iha sorin seluk, mestra ne’ebe hanorin iha eskola colegio São Miguel ne’e mos rekuinese katak  lingua portuges ne’e susar oituan ba sira wainhira fo esplikasaun materia ba alunus sira.

“Bazeia ba kurikulu ba referensia husi edukasaun mai hanorin ho portuges, maske ami la hatene maksimum, ami tenta hodi aplika ba tetun ba estudante sira tanba bainhira material hotu-hotu tenki hanorin ho portugues”, dehan Mestra Madalena Cardozo ne’ebe hetan konfirmasaun husi CJITL.
 
Preukupasaun hirak ne’e tuir mestri Moises Freitas katak persiza apriende tanba lingua portuges nudar lian oficial no parte ministeriu edukasaun rasik deside ona atu iha eskola hotu-hotu, hahu husi nivel primaria to’o nivel superior tenki hanorin ho lian portuges.

Husi biban seluk, Joaquina Martins ne’ebe dadaun hili dalan hodi tuir kurus lian ingles wainhira dada lian ho CJITL katak nia prefere hodi kursu ingles tanba nudar lian internasional ne’ebe bele uza iha mundu tomak.

“Lingua inglesh ne’e lingua internasional, hau fo exemplo  deit  katak nia ne’e hanesan mos xavi ba nasaun hotu  hotu”, katak nia. “Sekarik ita hakarak ba Indonesia, se wainhira ita  la hatene lingua Indonesia  ho portugues, karik ita hatene  lingua Inglesh ita  bele koalia”.

Iha tinan kotuk, lian portuges ne’e sai ona asuntu debate publiku wainhira Maior Jeneral Falintil Forsa Defeza Timor Leste (F-FDTL) Taur Matan Ruak kestiona hafoin tribunal distrital Dili fo kondena ba membru F-FDTL ne’ebe komete krimi iha krizi 2006 hodi ba hatama iha prizaun Bekora.

Nune’e mos iha fulan kotuk, Parlamentu Nasional rasik aplika ona ho lian portuges iha plenaria maibe defikulta deputadu barak hodi hato’o sira nia hanoin tanba la kompriende lingua portuges. (CJITL Internship/ Saul Salvador de Carvalho, Joaquina Matos de Araujo)